जगाच्या पाठीवर युद्ध हे एक जुने वास्तव आहे. सत्ता, सीमाविवाद, संसाधनांवरील ताबा किंवा धार्मिक-राजकीय मतभेद यामुळे अनेक वेळा देशांमध्ये भीषण युद्धे झाली आहेत. अशा युद्धांमुळे लाखो लोकांचा मृत्यू होतो, कोट्यवधींचे स्थलांतर होते आणि जगाच्या इतिहासावर खोल परिणाम होतो. परंतु, युद्ध हे केवळ रणभूमीवर तलवारी किंवा आधुनिक शस्त्रांच्या जोरावर लढले जात नाहीत – त्याला देखील काही आंतरराष्ट्रीय नियमांचे बंधन असते.
बहुतांश लोकांना आश्चर्य वाटेल की युद्धाच्या काळात देखील काही नियम पाळावे लागतात. होय, हे नियम जिनिव्हा करार (Geneva Conventions) आणि आंतरराष्ट्रीय मानवतावादी कायद्यांद्वारे (International Humanitarian Law – IHL) निश्चित केले गेले आहेत.
जिनिव्हा करार म्हणजे काय?
जिनिव्हा करार हे १९४९ साली तयार झालेले चार प्रमुख आंतरराष्ट्रीय करार आहेत, जे युद्धाच्या वेळी सैनिक, नागरिक, जखमी, बंदी आणि वैद्यकीय कर्मचाऱ्यांच्या हक्कांचे संरक्षण करतात. आज जवळपास जगातील सर्वच देश या करारांचे सदस्य आहेत. या करारांचा मुख्य उद्देश म्हणजे युद्धामध्ये जे सहभागी नाहीत, त्यांना संरक्षण देणे आणि मानवी हक्कांचे पालन करणे.
युद्धाच्या काळात लागू होणारे प्रमुख नियम:
1. नागरिकांची सुरक्षा: रणभूमीवर असलेल्या सामान्य नागरिकांना लक्ष्य करता येत नाही. त्यांच्यावर थेट हल्ला करणे हे आंतरराष्ट्रीय गुन्हा आहे.
2. रुग्णालये आणि वैद्यकीय सेवा निषिद्ध क्षेत्र: लाल क्रॉसच्या चिन्हाखाली असलेली रुग्णालये, अॅम्ब्युलन्स आणि डॉक्टरांवर हल्ला करता येत नाही.
3. जखमी आणि आजारी सैनिकांना मदत देणे: शत्रुपक्षाच्या जखमी सैनिकांवर देखील उपचार करणे बंधनकारक आहे.
4. युद्धकैद्यांसोबत मानवी वागणूक: युद्धात पकडलेल्या सैनिकांना खाण्यापिण्याची सोय, आरोग्य सेवा आणि किमान सन्मानास पात्र अशी वागणूक देणे आवश्यक आहे.
5. रासायनिक व जैविक शस्त्रांचे निषेध: या प्रकारच्या शस्त्रांचा वापर आंतरराष्ट्रीय कायद्याने पूर्णपणे बंदी घालण्यात आलेला आहे.
6. सांस्कृतिक वारशाचे रक्षण: ऐतिहासिक वास्तू, मंदिरे, मशिदी, शाळा, आणि संग्रहालये ही युद्धामध्ये हानीपासून वाचवावी लागतात.
नियम तोडल्यास काय होते?
जर एखादा देश किंवा त्याचा नेता हे आंतरराष्ट्रीय नियम पाळत नाही, तर त्याच्यावर आंतरराष्ट्रीय युद्ध गुन्हा न्यायालय (International Criminal Court – ICC) मध्ये खटला चालवला जाऊ शकतो. या न्यायालयाने सर्बिया, रवांडा, सिएरा लिओन, अफगाणिस्तान आणि युक्रेनमधील युद्धगुन्ह्यांवर कारवाई केली आहे. यामुळे जागतिक स्तरावर नियम तोडणाऱ्यांना शिक्षा मिळण्याची शक्यता वाढते.
माध्यमांची भूमिका
युद्धाच्या काळात माध्यमांची भूमिका खूप महत्त्वाची ठरते. युद्धकाळातील छायाचित्रे, व्हिडीओ, साक्षीदारांच्या जबानी आणि जागतिक बातम्या या सर्व माध्यमातूनच आंतरराष्ट्रीय समाजाला युद्धात काय घडते आहे हे समजते. त्यामुळे युद्धातील मानवाधिकारांच्या उल्लंघनाची माहिती पुढे येते आणि संबंधित देशावर दबाव निर्माण केला जातो.
भारताची भूमिका
भारताने देखील जिनिव्हा करार मान्य केले आहेत. भारतीय सैन्य दल नेहमी या नियमांचे पालन करताना दिसते. कारगिल युद्ध असो किंवा १९७१ चे भारत-पाक युद्ध, भारतीय फौजांनी युद्धकैद्यांसोबत मानवी पद्धतीने वागणुकीचा आदर्श घालून दिला आहे.
युद्ध ही मानवी इतिहासातील एक कटू वास्तविकता आहे, परंतु या अंधकारमय घटनेमध्येही काही मर्यादा, काही मानवतेचे संकेत आजही जागतिक स्तरावर जपले जात आहेत. जिनिव्हा करार व आंतरराष्ट्रीय नियम हे केवळ कागदावरचे दस्तऐवज नसून, ते मानवी हक्कांचे रक्षण करणारे अस्त्र आहे. त्यामुळे युद्ध जरी अटळ असले, तरी मानवतेला जपण्यासाठी नियमांचं पालन हे तितकंच महत्त्वाचं आहे.
________________________
*”द छत्रपती संभाजीनगर न्यूज “च्या व्हाट्सएप ग्रुप मध्ये जॉईन होण्यासाठी खालील लिंकवर क्लीक करा….*
https://chat.whatsapp.com/JWPLw3ii1wAKDICCoiRTdD
*जाहिरातीसाठी_संपर्क करा 8329014805*